> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://leventbulut.com/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# Okur Karakterle Nasıl Empati Kurar? Kuramlar ve Örnek
- URL: https://leventbulut.com/okur-karakterle-nasil-empati-kurar/
- Published: 2026-11-21T06:06:34.000Z
- Updated: 2026-11-21T06:11:29.000Z
- Description: Okur bir karakterle nasıl empati kurar? Empati ile sempati farkı, Keen ve Smith'in kuramları, araştırmaların söyledikleri ve özgün bir örnek sahne.
- Author: Levent Bulut
- Tags: Objective Projection, Narrative Engineering

**Çıkar Çatışması ve Akademik Zemin Beyanı (COI):** Bu yazı, okurun kurmaca karakterlerle kurduğu empatiyi edebiyat kuramı ve psikoloji araştırmaları açısından inceler ve yazarın bu empatiye nasıl yer açabileceğini Nesnel İzdüşüm çerçevesinde tartışır. [Levent Bulut](https://leventbulut.com/), Nesnel İzdüşüm ve Anlatı Mühendisliği metodolojisinin kurucusudur. Metodolojinin kuralları ve veri kümesi açık olarak yayımlanmıştır ve denetime açıktır. Bu yazıda önerilen "duyguyu adlandırmak yerine okurun çıkarabileceği ayrıntıyı vermek" ilkesinin okurun empatisi üzerindeki etkisi sınanmamıştır; Nesnel İzdüşüm empatiyi ölçmez. 

### Özet ve Kavramsal Çerçeve

Okurun bir karakterle empati kurması, karakterin duygusunu ve bakışını bir ölçüde paylaşması demektir. Yazı önce empatiyi sempatiden ayırır, sonra iki kuramı tanıtır: Suzanne Keen'in anlatı empatisi kuramı ve Murray Smith'in tanıma, hizalanma ve bağlılık basamakları. Ardından kurmaca okumanın empatiyi artırıp artırmadığına dair araştırmaların ne bulduğunu ve hangi bulguların tekrarlanamadığını aktarır. Özgün bir örnekte aynı sahne iki biçimde yazılır: karakterin duygusunu adıyla söyleyerek ve okurun çıkarabileceği eylemlerle.

Okurun bir karakterle empati kurması, kurmaca bir kişinin duygusunu ve olaylara bakışını okurun kendi içinde bir ölçüde paylaşmasıdır. Okur karakterin yerinde olmadığını bilir, ama onun ne yaşadığını içeriden kavrar. Edebiyat kuramında bu duruma "anlatı empatisi" (narrative empathy) denir. Soru, bu paylaşımın neyle başladığıdır: karakterin duygusunun söylenmesiyle mi, okurun o duyguyu kendi çıkarmasıyla mı?

Türkçede empati için sözlüklerde "duygudaşlık" karşılığı da verilir. Bu yazıda yaygın kullanım olan "empati" tercih edildi.

## Bir bakışta: karakterle kurulan bağın türleri

| Tepki               | Ne olur?                                                                                     | Örnek                                             |
| ------------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------------- |
| **Empati**          | Okur karakterin duygusunu ve bakışını bir ölçüde paylaşır                                    | Karakter kapıyı çalarken okurun da nefesi tutulur |
| **Sempati**         | Okur karakter için bir şey hisseder, ama onun hissettiğini paylaşmaz                         | Okur karaktere acır ya da onun iyiliğini ister    |
| **Duygu bulaşması** | Okur bir duyguya kapılır, ama bunun kimin duygusu olduğunu ayırmaz                           | Sahnenin genel havası okuru sarar                 |
| **Özdeşleşme**      | Okur kendini karakterin yerine koyar; terim belirsizdir ve kuramcılar arasında tartışmalıdır | "O ben olabilirdim" duygusu                       |

## Empati ile sempati arasındaki fark

Gündelik dilde iki sözcük sık karıştırılır. Empatide okur karakterin içinden bakar: karakter neyi kaybetmekten çekiniyorsa okur da onu bir an için kaybedilecek bir şey olarak görür. Sempatide okur dışarıda kalır: karakterin durumunu üzücü bulur, onun için iyi bir son ister, ama karakterin o anki duygusunu paylaşmayabilir. İki tepki aynı anda da olabilir.

Felsefeci Amy Coplan, 2004 tarihli makalesinde okurla karakter arasındaki ilişkiyi tek bir kavramla açıklamaya çalışmanın sorun yarattığını savunur, çünkü "özdeşleşme" ve "empati" gibi kavramlar belirsiz kullanılmaktadır. Coplan metin işleme araştırmalarına dayanarak okurların çoğu zaman bir ya da birden çok karakterin bakış açısını benimsediğini gösteren çalışmaları inceler ve karakterle ilişkinin birden çok biçimi olduğunu, empatinin bunlardan yalnız biri olduğunu öne sürer. Coplan'ın tanımında empatinin önemli bir şartı, okurun karakterle arasındaki ayrımı yitirmemesidir: okur karakterin duygusunu paylaşır ama kendisi olarak kalır.

## Keen'in anlatı empatisi kuramı

Bu alandaki temel çalışmalardan biri Suzanne Keen'e aittir. Keen kuramını önce 2006'da *Narrative* dergisinde yayımlanan "A Theory of Narrative Empathy" makalesinde, sonra 2007'de Oxford University Press'ten çıkan *Empathy and the Novel* kitabında geliştirmiştir. Keen psikoloji, anlatı kuramı ve nörobilim çalışmalarını bir araya getirir ve hangi anlatı tekniklerinin okuru empatiye davet edebileceğine dair bir dizi varsayım önerir. Bu tekniklerin başında karakterin adlandırılması, betimlenmesi ve iç dünyasının okura açılması gelir.

Keen'in kuramının en çok alıntılanan yanlarından biri temkinidir. Keen, hiçbir anlatının bütün okurlarda güvenilir biçimde empati uyandırmadığını savunur. Roman okumanın okuru daha yardımsever ya da daha iyi bir yurttaş yaptığı iddiasını da ikna edici bulmaz. Yani Keen'e göre yazar empatiye davet edebilir, ama okurun o daveti kabul edip etmeyeceğini belirleyemez.

## Smith'in üç basamağı: tanıma, hizalanma, bağlılık

Sinema kuramcısı Murray Smith, 1995'te yayımlanan *Engaging Characters* kitabında (genişletilmiş ikinci baskı 2022) "karakterle özdeşleşme" kavramının yerine üç ayrı katmandan oluşan bir model önerir ve bu üç katmanın birlikte "sempati yapısını" (structure of sympathy) kurduğunu söyler. Smith sinema üzerine yazar, ama model düzyazıdaki karakterlere de uygulanır. Türkçe karşılıklar bu yazıda seçilmiştir:

- **Tanıma (recognition):** Okur karakteri sürekli bir kişi olarak algılar. Bir ad, bir beden, tekrar eden bir alışkanlık yeterlidir.
- **Hizalanma (alignment):** Anlatı okuru karakterin yanına koyar; okur onun gördüklerini görür, bildiklerini bilir. Bu, [bakış açısı](https://leventbulut.com/anlatici-turleri-bakis-acisi-nedir/) seçimiyle doğrudan ilgilidir.
- **Bağlılık (allegiance):** Okur karakterin eylemlerini ve tutumlarını ahlaki olarak değerlendirir ve onun tarafını tutar ya da tutmaz.

Model önemli bir ayrım sunar: okur bir karakterle hizalanabilir ama ona bağlanmayabilir. Kötü bir karakterin bakış açısından yazılan bir sahnede okur onun her adımını izler, ama tarafını tutmaz. Ya da tersine, okur ahlaken onaylamadığı bir karakteri bile bir noktadan sonra izlemeyi sürdürür; [Dexter'ın dış sesi](https://leventbulut.com/dexter-dis-ses-anlatici-ses-neden-ise-yarar/) bu ikilinin bilinen örneklerindendir. Hizalanma ile bağlılığın ayrı tutulması, okurun bir karakteri izlemesiyle onu onaylamasının aynı şey olmadığını açıkça görünür kılar.

## Kurmaca okumak empatiyi artırır mı? Araştırmalar ne diyor?

Psikolog Raymond Mar ve Keith Oatley, 2008 tarihli makalelerinde kurmacanın toplumsal deneyimin bir benzetimi (simülasyonu) olduğunu savunur: okur karakterlerin ilişkilerine ve çatışmalarına içeriden katılır ve bu yolla başkalarını anlamayı deneyerek öğrenebilir. Bu bir kuramdır; doğrudan bir ölçüm değildir. Mar ve arkadaşlarının 2006'daki çalışması daha çok kurmaca okuyanların empati ölçeklerinde daha yüksek puan aldığını bildirir; ancak bu bir ilişki bulgusudur ve nedenin yönü belirlenmemiştir: empatik insanlar kurmacayı daha çok seviyor olabilir.

En çok yankı uyandıran deneysel çalışma David Kidd ve Emanuele Castano'nun 2013'te *Science*'ta yayımladığı makaledir. Çalışma, kısa bir edebî kurmaca parçası okuyan katılımcıların, popüler kurmaca ya da kurmaca dışı metin okuyanlara göre başkalarının duygularını tanıma testinde daha iyi sonuç aldığını bildirmiştir. Üç ayrı laboratuvarda yapılan ve aynı metinleri kullanan tekrar çalışması (Panero ve ark., 2016) edebî kurmaca için anlamlı bir üstünlük bulmamıştır. Çoğaltma çalışmalarını kayıt altına alan FORRT Replication Atlas bu çalışma için altı tekrar kaydeder: dördü başarısız, biri karışık, biri başarılı.

**Yorum:** Bu bulgular kurmacanın empatiyle ilgisi olmadığını göstermez. Gösterdikleri daha dar bir şeydir: tek bir kısa okumanın ölçülebilir bir etki bıraktığı iddiası tekrarlanan denemelerde tutmamıştır. Panero ve arkadaşları da amaçlarının okumanın toplumsal bilişe yararı olmadığını göstermek değil, bu tür etkilerin ölçülmesinin zorluğuna dikkat çekmek olduğunu yazar. Keen'in temkini de buraya bağlanır: yazar empatiye davet eder, ama okurun tepkisi okurdan okura değişir.

## Örnek: aynı akşam, iki biçimde

Aşağıdaki örnek bu yazı için yazılmıştır. Hasan Usta çarşının arka sokağındaki saat tamir dükkânını kapatmaktadır. Sahne iki kez yazıldı.

### A sürümü: duygu adıyla söylenir

> Hasan Usta o akşam çok üzgündü. Kırk yıllık dükkânını kapatmak onu yıkmıştı. İçinde derin bir yalnızlık vardı ve gelecekten korkuyordu. Yine de son müşterisine karşı nazik davrandı.

### B sürümü: duygu okura bırakılır

> Kapının camında beyaz harfler: "Saat Tamircisi – 1984." Hasan Usta kepengi yarıya kadar indirdi, sonra yeniden kaldırdı. Tezgâhın üstünde kâğıda sarılı on iki saat duruyordu; her birinin üstünde kurşun kalemle bir ad yazılıydı. Duvardaki saatlerin çoğu durmuştu; bir tek kapının üstündeki sarkaçlı saat tıkırdıyordu. Kapı açıldı. Okul önlüklü bir çocuk plastik kol saatini tezgâha koydu. Hasan Usta büyüteci gözüne taktı, kapağı tırnağıyla açtı, pili değiştirdi. Çocuk cebinden bozuk para çıkardı; Hasan Usta parayı çocuğun avucuna geri kapattı. Çocuk gittikten sonra sarkaçlı saati duvardan indirdi, sarkacı iki parmağıyla durdurdu ve saati gazeteye sardı. Kepengi bu kez sonuna kadar indirdi.

A sürümü okura dört duygu adı verir (üzgün, yıkılmış, yalnızlık, korku) ve bir de yargı (nazik). Okur bu bilgileri alır; karakterin ne hissettiğini bilir. B sürümünde hiçbir duygu adı yoktur. Okur Hasan Usta'nın ne hissettiğini kendisi çıkarır: yarıya inip yeniden kalkan kepenkten, adı yazılı saatlerden, durdurulan sarkaçtan.

Smith'in basamakları B sürümünde de izlenebilir. **Tanıma**, camdaki yazı, büyüteç ve tırnakla açılan kapakla kurulur: okur karşısında belli bir alışkanlığı olan belli bir kişi görür. **Hizalanma**, anlatının sahne boyunca Hasan Usta'nın yanından ayrılmamasıyla kurulur: okur yalnız onun gördüklerini görür. **Bağlılık** için anlatıcı bir yargı söylemez; para avuca geri kapatılır ve değerlendirmeyi okur yapar.

B sürümü daha çok empati uyandırır mı? Bu ölçülmedi. Bazı okurlar A sürümündeki açıklığı daha dokunaklı bulabilir; Keen'in kuramı tam da böyle farklılıkların beklenmesi gerektiğini söyler. Örneğin gösterdiği tek şey, iki sürümün okurdan farklı bir iş istediğidir: A'da okur bir bildirimi kabul eder, B'de bir çıkarım yapar.

## Nesnel İzdüşüm açısından: adlandırmak mı, yer açmak mı?

Nesnel İzdüşüm'ün iki anayasal kuralından biri olan Duygu Ambargosu, anlatıcının sahnede duyguyu adıyla söylememesini ister. Kuralın empatiyle ilişkisi şöyle kurulabilir: anlatıcı "Hasan Usta çok üzgündü" dediğinde okura bir sonuç verir. Okur bu sonucu kabul eder ya da etmez. Anlatıcı yalnız görülen ve duyulan ayrıntıları verdiğinde ise okur karakterin durumunu kendi içinde kurmak zorunda kalır. Empatinin okurun karakterin bakışını içeriden kavraması olduğu düşünülürse, bu kurma işinin empatiye yer açabileceği öne sürülebilir. **Bu bir öneridir ve sınanmamıştır.** [Nesnel betimleme](https://leventbulut.com/nesnel-ve-oznel-betimleme-nedir/) bu tercihin bir yoludur, tek yolu değildir.

Önerinin sınırları da vardır. Duygu Ambargosu evrensel bir kural değildir. Karakterin kendi sesiyle duygusunu adlandırması, örneğin [iç monolog](https://leventbulut.com/ic-monolog-bilinc-akisi-nedir-farki/)da ya da birinci kişili anlatımda, okuru karakterle daha da yakınlaştırabilir; çünkü orada duyguyu söyleyen anlatıcı değil karakterin kendisidir. Okurla karakter arasındaki uzaklık da bir yazım kararıdır: [anlatı mesafesi](https://leventbulut.com/anlati-mesafesi-nedir/) kısaldıkça okur karakterin bilincine yaklaşır, uzadıkça onu dışarıdan izler. "Gördü, duydu, hissetti" gibi [süzgeç sözcükler](https://leventbulut.com/suzgec-sozcukler-filter-words-nedir/) de bu uzaklığı artıran araçlardandır.

Duygunun adını kaldırmak tek başına yetmez. Ad, yerine her sahnede aynı bedensel kalıp konarak da silinebilir: titreyen eller, düğümlenen boğaz. Böyle kalıplar okura yine hazır bir sonuç verir; yalnız sözcük değişmiştir. Bu kalıpların yapay zekâ metinlerinde nasıl çoğaldığı [beden klişesi](https://leventbulut.com/yapay-zeka-duyguyu-nasil-yaziyor-beden-klisesi/) yazısında ele alındı.

## Kendi metninde nasıl denenir?

1. **Duygu adlarını işaretle.** Anlatıcının sesinde duygu adı geçen cümleleri bul. [Sahne Denetleyicisi](https://leventbulut.com/sahne-denetleyicisi/) bunları işaretleyebilir; araç yalnız sözcükleri bulur, cümlenin yerinde olup olmadığına karar vermez.
2. **Tanımayı kur.** Karakterin okurun hatırlayacağı bir alışkanlığı ya da nesnesi var mı? Bir el hareketi, sürekli taşıdığı bir eşya yeterlidir.
3. **Hizalanmayı seç.** Sahne kimin yanında duruyor? Okur kimin gördüğünü görüyor? Bu karar sahne boyunca değişmiyorsa okur o karakterle kalır.
4. **Bağlılığı okura bırak.** Karakterin iyi ya da kötü olduğunu söyleme; okurun değerlendireceği bir eylem ver.
5. **Bir okura sor.** Sahneyi okuyan birine karakterin ne hissettiğini sor. Cevap senin aklındakiyle uyuşmuyorsa ayrıntılar başka bir şey söylüyor olabilir. Tek okurun cevabı genelleme için yetmez, ama bir işarettir.

## Doktrinin bu alanda söyleyemeyeceği

- Duyguyu adlandırmamanın okurun empatisini artırdığını söyleyemez. Bu yazıdaki B sürümü bir yazım tercihini gösterir, bir ölçüm sonucunu değil.
- Okurun bir karakterle empati kurup kurmadığını ölçemez. Nesnel İzdüşüm'ün altı boyutu sahne planlama boyutlarıdır; okurun duygusuna dair bir ölçüm değildir.
- Edebiyat okumanın insanları daha empatik yaptığını ya da yapmadığını söyleyemez. Bu soru psikoloji araştırmalarının konusudur ve bulgular karışıktır.
- Belirli bir karakterin okurlarda empati uyandıracağını önceden söyleyemez. Okurlar aynı metne farklı tepki verir.
- Empatinin her zaman istenen bir etki olduğunu söyleyemez. Bazı metinler okuru bilerek uzakta tutar.

## Sınırlılıklar

Bu yazı Keen, Smith, Coplan ve Mar ile Oatley'nin çalışmalarını özetler; hiçbirinden alıntı yapılmadı ve kuramların bütün ayrıntıları aktarılmadı. Smith'in terimleri için Türkçe karşılıklar bu yazıda seçildi; başka kaynaklarda farklı karşılıklar kullanılıyor olabilir. Tekrar çalışmalarına dair bilgiler yayımlanmış makalelerin özetlerine ve FORRT Replication Atlas kaydına dayanır; çalışmaların yöntemleri ayrıntılı olarak incelenmedi. Örnek sahne tek bir durum için yazılmıştır ve genelleme için yeterli değildir. Nesnel İzdüşüm'ün tanımları ve aralarındaki ilişkiler [Levent Bulut](https://leventbulut.com/graph/)'un bilgi grafiğinde, yayımlanmış çalışmaların tam listesi [Levent Bulut](https://leventbulut.com/corpus/) derlem sayfasında bulunur.

## Sık sorulan sorular

### Okurun karakterle empati kurması ne demek?

Okurun kurmaca bir karakterin duygusunu ve olaylara bakışını kendi içinde bir ölçüde paylaşmasıdır. Okur karakterin yerinde olmadığını bilir, ama onun ne yaşadığını içeriden kavrar. Edebiyat kuramında bu duruma anlatı empatisi denir.

### Empati ile sempati arasındaki fark nedir?

Empatide okur karakterin içinden bakar ve onun duygusunu bir ölçüde paylaşır. Sempatide okur dışarıda kalır; karakter için bir şey hisseder, örneğin ona acır ya da iyiliğini ister, ama onun o anki duygusunu paylaşmayabilir.

### Okur sevmediği bir karakterle empati kurabilir mi?

Murray Smith'in modeline göre okur bir karakterle hizalanabilir, yani onun gördüklerini görüp bildiklerini bilebilir, ama ahlaken onun tarafını tutmayabilir. Bu yüzden okur onaylamadığı bir karakterin bakışını izleyebilir ve onun bazı anlarını içeriden kavrayabilir.

### Edebiyat okumak empatiyi artırır mı?

Bulgular karışıktır. Kidd ve Castano'nun 2013 çalışması kısa bir edebî kurmaca okumasının başkalarının duygularını tanıma testinde daha iyi sonuç verdiğini bildirdi, ama sonraki tekrar çalışmalarının çoğu bu etkiyi bulamadı. Çok kurmaca okumakla empati arasında bir ilişki bildirilmiştir, ancak nedenin yönü belirlenmemiştir.

### Duygu adı yazmadan karakterin duygusu okura nasıl geçirilir?

Bir yol, anlatıcının duyguyu söylemek yerine karakterin eylemlerini ve çevresindeki görülen, duyulan ayrıntıları vermesidir; okur duyguyu bu ayrıntılardan çıkarır. Bu, Nesnel İzdüşüm çerçevesinde bir yazım önerisidir ve okurun empatisi üzerindeki etkisi sınanmamıştır.

## Kaynakça

- Keen, S. (2006). "A Theory of Narrative Empathy." *Narrative*, 14(3), 207–236\. doi:10.1353/nar.2006.0015
- Keen, S. (2007). *Empathy and the Novel*. New York: Oxford University Press.
- Smith, M. (1995). *Engaging Characters: Fiction, Emotion, and the Cinema*. Oxford: Clarendon Press. (Genişletilmiş 2\. baskı: Oxford University Press, 2022.)
- Coplan, A. (2004). "Empathic Engagement with Narrative Fictions." *The Journal of Aesthetics and Art Criticism*, 62(2), 141–152.
- Mar, R. A. ve Oatley, K. (2008). "The Function of Fiction is the Abstraction and Simulation of Social Experience." *Perspectives on Psychological Science*, 3(3), 173–192\. doi:10.1111/j.1745-6924.2008.00073.x
- Mar, R. A., Oatley, K., Hirsh, J., dela Paz, J. ve Peterson, J. B. (2006). "Bookworms versus nerds: Exposure to fiction versus non-fiction, divergent associations with social ability, and the simulation of fictional social worlds." *Journal of Research in Personality*, 40, 694–712.
- Kidd, D. C. ve Castano, E. (2013). "Reading Literary Fiction Improves Theory of Mind." *Science*, 342(6156), 377–380\. doi:10.1126/science.1239918
- Panero, M. E., Weisberg, D. S., Black, J., Goldstein, T. R., Barnes, J. L., Brownell, H. ve Winner, E. (2016). "Does reading a single passage of literary fiction really improve theory of mind? An attempt at replication." *Journal of Personality and Social Psychology*, 111(5), e46–e54\. doi:10.1037/pspa0000064
- "Reading Literary Fiction Improves Theory of Mind." *FORRT Replication Atlas*. forrt.org. Erişim: 19 Kasım 2026.

## Atıf

```
@misc{bulut2026empati,
  author = {Bulut, Levent},
  title = {Okur Bir Karakterle Nasıl Empati Kurar? Tanıma, Hizalanma ve Bağlılık},
  year = {2026},
  howpublished = {\url{https://leventbulut.com/okur-karakterle-nasil-empati-kurar/}},
  note = {leventbulut.com}
}
```