Yapay Zekâ Duyguyu Nasıl Yazıyor? Beden Klişesi
Yapay zekâ öykülerinde duygu çoğunlukla adıyla değil beden tepkisiyle veriliyor. StoryScope bulgusu, üç sürümlü örnek sahne ve düzeltilmiş bir tanım.
Yapay Zekâ Duyguyu Nasıl Yazıyor? Adlandırma, Beden Klişesi ve Nesne
Beden Klişesi: Duygu Adını Silmek Yetmiyor. Aynı Sahne, Üç Sürüm
Beden Klişesi: Duygu Adını Silmek Yetmiyor. Aynı Sahne, Üç Sürüm
Özet ve Kavramsal Çerçeve
Bir öyküde duygu üç yolla verilebilir: adıyla söylenir, karakterin beden tepkisiyle anlatılır ya da bir davranışa, nesneye, mekâna bırakılır. 2026'da yayımlanan StoryScope çalışması, beş büyük dil modelinin yazdığı öykülerde açık duygu adının insan öykülerine göre daha seyrek, beden duyumuyla anlatımın ise çok daha sık baskın olduğunu bildirdi. Bu yazı o bulguyu aktarıyor, aynı sahneyi üç yolla yazıyor ve bu sitede daha önce tek yönlü tanımlanan Anlatım Kipi Kayması terimini iki yönlü olarak düzeltiyor.
Yapay zekâ öykülerinde duygu çoğunlukla adıyla söylenmez; kalp çarpıntısı, düğümlenen boğaz, titreyen el gibi kalıplaşmış beden tepkileriyle anlatılır. Bu yazıda bu kalıplara kısaca beden klişesi deniyor. Yazarlık öğüdü "göster, anlatma" duygu adını sahneden çıkarmayı ister; ama adın yerine neyin konacağını söylemez. Aşağıdaki bulgu, modellerin bu boşluğu en çok bedenle doldurduğunu düşündürüyor.
Duygu üç yolla verilir
Duygunun metinde hangi kanaldan geçtiği, hesaplamalı dilbilimde bir süredir etiketleniyor. Casel, Heindl ve Klinger (2021) edebiyat ve Twitter metinlerinde duygunun bileşenlerini işaretledi ve edebiyatta yazarların daha çok karakterin ne yaptığını gösterip yorumu okura bıraktığını, Twitter'da ise duygunun daha çok doğrudan bildirildiğini yazdı. Kim ve Klinger (2019) hayran kurgusunda duygunun yüz ifadesi, ses, jest ve beden duruşu gibi sözsüz kanallarını inceledi.
Bu yazı üç yolu ayırıyor. Ayrım bir sınıflama önerisidir; sınırları her sahnede keskin değildir.
Bir bakışta
| Yol | Örnek | StoryScope'ta baskın olduğu öykü payı (insan / model) | Nesnel İzdüşüm'deki yeri |
|---|---|---|---|
| Adlandırma | "Çok üzgündü." | %29 / %8 | Duygu Ambargosu bunu anlatıcı sesinde dışarıda bırakır. |
| Beden tepkisi | "Kalbi hızla çarpıyordu." | %38 / %81 | Kural yasaklamaz; kamera sorusundan geçmeyebilir. |
| Davranış, nesne, mekân | "Temiz bir bardağı yıkamaya başladı." | Bu yazı için okunan bölümde verilmiyor. | Yöntemin asıl çalıştığı yol. |
StoryScope ne buldu?
Russell ve arkadaşları 10.272 yazım istemi topladı. Her istem için bir insan öyküsü var ve beş ayrı dil modelinden birer öykü istendi; modeller 24 isteği geri çevirdi ve toplam 61.608 öykü oluştu. İnsan öyküleri basılı kitaplardan alındı. Öykülerin anlatı özelliklerini bir dil modeli çıkardı; iki insan etiketleyici 12 öyküden 240 öğeyi ayrıca etiketledi. İnsan ile model arasındaki ortalama uyum κ 0,84, iki insan arasındaki uyum κ 0,74 olarak bildirildi.
Veri. "Karakterlerin duyguları en çok hangi yolla veriliyor?" sorusunda açık duygu etiketi insan öykülerinin %29'unda, model öykülerinin %8'inde baskın yol çıktı. Beden duyumu ve bedensel mecaz, model öykülerinin %81'inde, insan öykülerinin %38'inde baskın yol oldu. Anlatıcının temayı açıkça yorumlaması model öykülerinin %77'sinde, insan öykülerinin %52'sinde görüldü.
Yorum. Bu sayılar "modeller duyguyu adlandırmaya yatkındır" düşüncesiyle bağdaşmıyor. Bu çalışmadaki modeller duygu adından insanlardan daha çok kaçınıyor ve onun yerine en çok bedeni kullanıyor. Yorumun sınırları var: ölçülen şey öykü başına baskın yoldur, cümle sayısı değildir; özellikleri bir model çıkardı; insan öyküleri yayımlanmış kitaplardan geliyor; çalışma eski ve yeni model sürümlerini karşılaştırmıyor.
Örnek sahne: aynı an, üç sürüm
Aşağıdaki üç sürüm aynı anı anlatıyor: Tuncay işten çıkarıldığı gün eve erken geliyor. Sahneler bu yazı için özgün olarak yazıldı.
A sürümü (adlandırma): Tuncay eve geldiğinde çok üzgündü. İşten çıkarılmıştı ve bunu Aysel'e nasıl söyleyeceğini bilmiyordu. İçinde büyük bir utanç vardı.
B sürümü (beden tepkisi): Tuncay kapıdan girdi. Kalbi hızla çarpıyordu. Boğazı düğümlendi, midesi kasıldı. Derin bir nefes aldı; elleri titriyordu.
C sürümü (davranış ve nesne): Tuncay kapıdan girdi. Yaka kartını boynundan çıkarmadan mutfağa geçti. Servis saatine kurulu telefon alarmı çaldı; kapattı. Karton kutuyu buzdolabının üstüne, kavanozların arkasına itti. Aysel "Erken geldin," dedi. Tuncay musluğu açtı, temiz bir bardağı yıkamaya başladı.
B sürümünde tek bir duygu adı yok; yine de sahne Tuncay'a özgü değil. Aynı dört cümle sınavdan çıkan bir öğrenci ya da sahneye çıkacak bir oyuncu için de yazılabilir. C sürümünde yaka kartı, alarm, karton kutu ve temiz bardak yalnız bu güne ait. Okurun C sürümünden ne çıkardığı ise bilinmiyor: bazı okurlar kutunun içinde ne olduğunu sorabilir ve cevabı bulamayabilir.
Anlatım Kipi Kayması: düzeltilmiş tanım
Bu sitede Eylül 2026'da Anlatım Kipi Kayması terimi, modellerin duyguyu fiziksel ayrıntıya kodlamak yerine adlandırmaya yönelmesi olarak tanımlanmıştı. StoryScope'un sayıları bu yönü desteklemiyor. Tanım şöyle düzeltildi:
Anlatım Kipi Kayması: bir dil modelinin duyguyu verme biçiminde, insan yazımına göre sistematik bir yöne kayması. Kayma adlandırmaya doğru da olabilir, beden klişesine doğru da; yönü ve büyüklüğü modele, isteme ve metin türüne göre ölçülür.
Yeni tanım bir yön iddia etmiyor. Yönün hangi koşulda ne olduğu, araştırma gündemindeki açık tasarımların sorusudur ve henüz hiçbiri koşulmadı.
Nesnel İzdüşüm açısından
Duygu Ambargosu yalnız bir şeyi dışarıda bırakır: anlatıcının sahnede duyguyu adıyla söylemesini. Beden tepkisini yasaklamaz. B sürümü bu yüzden kurala uyar; ama yöntemin istediği sahne değildir. İmge yazısındaki kamera sorusu burada işe yarar: kamera titreyen eli görür, düğümlenen boğazı ve kasılan mideyi görmez. Kameranın göremediği beden cümlesi, adı konmamış bir duygu beyanına yaklaşır. "Hissetti" ve "fark etti" gibi süzgeç sözcükler de aynı mesafeyi kurar.
Öneri (sınanmadı): bir beden cümlesini sınamanın kısa yolu, onu başka bir karaktere ve başka bir duruma taşımaktır. Cümle hiç değişmeden taşınıyorsa sahneye ait değildir. Alt metin yazısındaki düşünceyle aynı yöndedir: söylenmeyen şey, sahnede bir iz bırakıyorsa taşınır.
Veri. Aynı çalışmada "mekânın iç durumu yansıtması" puanı model öykülerinde 4,07, insan öykülerinde 3,58 olarak verildi; ölçeğin aralığı bu yazı için doğrulanmadı.
Yorum. Mekânı karakterin iç durumunun aynası yapmak da model öykülerinde daha belirgin görünüyor. Yani duyguyu nesneye ve mekâna bırakmak tek başına bir metni model yazımından ayırmaz. Temayı açıkça söyleme farkı ise Konu ve Tema yazısındaki "tema okura söylenmez" önerisiyle aynı yöne bakıyor; o öneri de sınanmadı.
Taslağı gözden geçirirken üç soru
- Bu cümleyi kamera çekebilir mi? Çekemiyorsa cümle bir iç durumu bildiriyor demektir; nesnel ve öznel betimleme ayrımı burada yardımcı olur.
- Cümle başka bir sahneye değişmeden taşınabiliyor mu? Taşınıyorsa bu sahneye özgü bir nesne ya da eylem aranabilir.
- Bir sayfada kaç beden cümlesi art arda geliyor? Tek bir titreyen el iş görebilir; dört beden cümlesi üst üste gelince okur sahneyi değil bir listeyi okur.
Bu sorular kural değil, denetim listesidir. Sahne Denetleyicisi duygu adlarını ve benzetmeleri işaretler; beden klişesini işaretlemez. Bir özelliği bir modelin mi, bir insanın mı etiketlediği sorusunun neden önemli olduğu etiketçiler arası uyum yazısında; okurların model öykülerini ayırt edip edemediği ise ayrı bir yazıda ele alındı.
Doktrinin bu alanda söyleyemeyeceği
- Nesne ve eylemle verilen duygunun okurda beden tepkisiyle verilenden daha güçlü ya da daha doğru kurulduğunu söyleyemez; bu sınanmadı.
- Beden tepkisinin kötü yazı olduğunu söyleyemez; insan öykülerinin %38'inde de baskın yol odur.
- Modellerin zaman içinde değiştiğini ya da neden böyle yazdığını söyleyemez; aktarılan çalışma sürümleri karşılaştırmıyor ve bir neden göstermiyor.
- Bu sayıların Türkçe öykülerde ya da kısa sahnelerde de geçerli olduğunu söyleyemez.
- Bir metnin model tarafından yazıldığını beden cümlelerinden anlayabileceğini söyleyemez.
Sınırlılıklar
Bu yazı tek bir çalışmanın üç sayısına dayanıyor ve o çalışmanın yalnız ana metni okundu, ekleri okunmadı. Üç yollu ayrım yazarın önerisidir; iki bağımsız kişinin bu ayrımı aynı biçimde uygulayıp uygulamayacağı ölçülmedi. Örnek sahneler tek bir yazar tarafından yazıldı ve hiçbir okurla sınanmadı. "Beden klişesi" burada betimleyici bir kısaltma olarak kullanılıyor; yeni bir terim önerisi değildir. Levent Bulut'un bilgi grafiğinde Duygu Ambargosu ve Anlatım Kipi Kayması ilişkileri görülebilir; Nesnel İzdüşüm üzerine yazılmış bütün çalışmalar Levent Bulut derlem sayfasında listelenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Yapay zekâ duyguyu nasıl yazıyor?
2026 tarihli StoryScope çalışmasına göre incelenen beş dil modelinin öykülerinde duygu en çok beden duyumuyla ve bedensel mecazla veriliyor. Açık duygu adı, model öykülerinde insan öykülerine göre daha seyrek baskın yol oluyor.
Beden klişesi nedir?
Hızlanan kalp, düğümlenen boğaz, kasılan mide, titreyen el gibi, hemen her karaktere ve her duruma değişmeden uyabilen kalıplaşmış beden tepkisi cümleleridir. Bu yazıda betimleyici bir kısaltma olarak kullanılıyor.
Beden tepkisi yazmak yanlış mı?
Hayır. Beden tepkisi insan öykülerinde de yaygın bir yoldur. Soru, cümlenin bu sahneye özgü olup olmadığı ve kaç tanesinin art arda geldiğidir.
Anlatım Kipi Kayması nedir?
Bir dil modelinin duyguyu verme biçiminde, insan yazımına göre sistematik bir yöne kaymasıdır. Kayma adlandırmaya doğru da olabilir, beden klişesine doğru da; yönü ve büyüklüğü modele, isteme ve metin türüne göre ölçülür.
Bu bulgu "göster, anlatma" öğüdünü geçersiz kılıyor mu?
Hayır. Bulgu, duygu adını çıkarmanın tek başına yetmediğini düşündürüyor. Adın yerine neyin konduğu ayrı bir sorudur ve öğüt bu soruya cevap vermez.
Kaynakça
- Russell, J., Rajendhran, R., Pham, C. M., Iyyer, M. ve Wieting, J. (2026). StoryScope: Investigating idiosyncrasies in AI fiction. COLM 2026. arXiv:2604.03136.
- Casel, F., Heindl, A. ve Klinger, R. (2021). Emotion Recognition under Consideration of the Emotion Component Process Model. arXiv:2107.12895.
- Kim, E. ve Klinger, R. (2019). An Analysis of Emotion Communication Channels in Fan-Fiction: Towards Emotional Storytelling. Proceedings of the Second Workshop on Storytelling, 56–64. doi:10.18653/v1/W19-3406
- Bulut, L. (2026). A Research Agenda for Objective Projection: Testable Hypotheses, Power Analyses, and Open Designs (v0.2). Zenodo. doi:10.5281/zenodo.24115699
Atıf
@misc{bulut2026bedenklisesi,
author = {Bulut, Levent},
title = {Yapay Zekâ Duyguyu Nasıl Yazıyor? Adlandırma, Beden Klişesi ve Nesne},
year = {2026},
howpublished = {\url{https://leventbulut.com/yapay-zeka-duyguyu-nasil-yaziyor-beden-klisesi/}},
note = {leventbulut.com}
}