Önceden Sezdirme (Önseme) Nedir? Türleri ve Örnekleri

Önceden sezdirme (foreshadowing) nedir? Doğrudan ve dolaylı türleri, Çehov'un tüfeği ve kırmızı ringadan farkı, üç sürümlü örnek sahne ve üç soru.

Paylaş
Önceden Sezdirme (Önseme) Nedir? Türleri ve Örnekleri
Mastering Indirect Foreshadowing in Fiction

Önceden Sezdirme (Önseme) Nedir? Foreshadowing Türleri, Örnekleri ve Yazımı

Önceden Sezdirme Nasıl Yazılır? Aynı İpucu, Üç Sürüm

Çehov'un tüfeğinden farkı ve aynı ipucunun üç sürümü

Özet ve Kavramsal Çerçeve

Önceden sezdirme, bir hikâyede ileride olacak bir olayın okura önceden, çoğu zaman üstü kapalı biçimde hazırlanmasıdır. Bu yazı tekniği tanımlıyor, doğrudan ve dolaylı türlerini ayırıyor, Çehov'un tüfeği, kırmızı ringa ve ileriye atlama ile farkını bir tabloda gösteriyor. Gérard Genette'in "duyuru" ve "tohum" ayrımını ve Gary Saul Morson'ın tekniğe yönelttiği itirazı aktarıyor. Aynı sahnenin üç sürümle yazıldığı özgün bir örnek ve bir taslağı gözden geçirirken sorulabilecek üç soru içeriyor.

Önceden sezdirme (önseme, foreshadowing), bir kurmaca eserde ileride gerçekleşecek bir olayın, olay gelmeden önce bir söz, bir nesne, bir sahne ya da bir ayrıntıyla okura hazırlanmasıdır. İpucu olayı söylemez; olay geldiğinde okurun "bu zaten oradaydı" diyebilmesine zemin kurar. Teknik romanda, öyküde, tiyatroda ve sinemada kullanılır.

Önceden sezdirme nedir?

Encyclopaedia Britannica tekniği, bir hikâyenin olaylarını ve sahnelerini, izleyen kişi sonradan geleceklere bir ölçüde hazır olacak biçimde dizmek olarak tarif eder. Verdiği örnek George Eliot'ın 1860 tarihli The Mill on the Floss romanıdır: ırmak ve su, kitabı bitiren selden çok önce roman boyunca tekrar tekrar geri döner.

Türkçe akademik yazında terim için önseme karşılığı kullanılıyor; örneğin Çiğdem Pala Mull'un 2016 tarihli makalesinin başlığı "Elif Şafak'ın Romanlarında Önseme"dir. Aynı makalenin özeti, tekniğin Batı eleştirisinde çok incelendiğini, Türk edebiyatı incelemelerinde ise seyrek ele alındığını belirtir. Bu yazıda, ne yaptığını doğrudan anlattığı için "önceden sezdirme" karşılığı da kullanılıyor.

Bir bakışta: dört yakın teknik

TeknikNe yaparOkur ne zaman anlarBaşlıca risk
Önceden sezdirmeİleride olacak olayı önceden hazırlarÇoğu zaman olay gelince, geriye bakarakFazla belirgin olursa sonu ele verir
Çehov'un tüfeğiSahneye konan öğenin kullanılmasını isterÖğe kullanıldığındaKarşılığı gelmeyen öğe boş vaat olur
Kırmızı ringaOkuru bilerek yanlış sonuca yöneltirYanılgı çözüldüğündeOkur kandırıldığını düşünebilir
İleriye atlamaGelecekteki olayı sahne olarak gösterirHemenMerakı "ne olacak"tan "nasıl olacak"a çevirir

Bu sitede Çehov'un tüfeği ve kırmızı ringa ayrı yazılarda ele alındı. Çehov'un 1889'da Lazarev'e yazdığı mektuptaki öğüt bir ekonomi kuralıdır: sahneye konan şeyin bir karşılığı olmalıdır. Önceden sezdirme ise bir hazırlık tekniğidir. Kırmızı ringa aynı araçları kullanır ama okuru doğru sonuca değil, yanlış sonuca taşır. Zamanda geriye gitmenin karşılığı için geriye dönüş yazısına bakılabilir.

Türleri: doğrudan ve dolaylı

Doğrudan sezdirme olacak şeyi açıkça söyler. Shakespeare'in ilk kez 1597'de basılan Romeo ve Juliet oyununda koro, iki sevgilinin öleceğini daha oyun başlamadan bildirir. Seyirci sonu bilerek izler; merak "ne olacak" sorusundan "nasıl olacak" sorusuna kayar. Bu durum dramatik ironiye de zemin hazırlar ve sonunu bildiğimiz hikâyeleri neden izlemeye devam ettiğimiz sorusuna bağlanır.

Dolaylı sezdirme olacak şeyi söylemez; bir nesneye, bir olaya ya da bir cümleye bırakır. Tolstoy'un 1878'de kitap olarak yayımlanan Anna Karenina romanında, Anna'nın Moskova'ya geldiği gün istasyonda bir demiryolu işçisi trenin altında kalarak ölür; roman, Anna'nın ölümüyle aynı yere, raylara döner. Steinbeck'in 1937 tarihli Fareler ve İnsanlar kısa romanında yaşlı bir köpeğin vurulması ve sahibinin bunu kendisi yapmadığına hayıflanması, kitabın son sahnesini hazırlar.

Gérard Genette, 1972'de yayımlanan ve 1980'de İngilizceye çevrilen çalışmasında benzer bir ayrım yapar. Anlatıcının ileride anlatılacak bir olayı açıkça haber vermesine annonce (duyuru) der. İlk okunduğunda önemi fark edilmeyen, anlamı ancak sonradan ortaya çıkan küçük işaretlere ise amorce der; bu yazıda karşılık olarak tohum kullanılıyor. Teresa Bridgeman (2005), duyuruyu okurun ileriye dönük beklenti kurma biçimi açısından inceledi.

Örnek sahne: aynı ipucu, üç sürüm

Aşağıdaki üç sürüm aynı öyküden: öykünün ilerisinde bir balkon korkuluğu yerinden çıkacak. Sahneler bu yazı için özgün olarak yazıldı.

A sürümü (duyuru): Sevgi o sabah çamaşırları asarken, balkon korkuluğunun akşam olmadan hayatını değiştireceğini bilmiyordu.

B sürümü (ağır el): Sevgi balkona çıktı. Gökyüzü kararmıştı; damda bir karga üç kez öttü. Korkuluk uğursuz bir sesle gıcırdadı. Annesi içeriden "O korkuluğa yaslanma, bir gün biri düşecek," diye seslendi. Sevgi ürperdi.

C sürümü (tohum): Sevgi çamaşır sepetini balkon korkuluğuna dayadı. Korkuluk bir parmak dışarı esnedi, sonra yerine geldi. Alttaki vidanın çevresinde sıva dökülmüş, pas duvara bir karış yayılmıştı. İçeriden annesi seslendi: "Çay demlendi." Sevgi mandalları önlüğünün cebine doldurdu, sepeti aldı, içeri girdi.

A sürümü Genette'in duyurusudur: anlatıcı öne geçer ve olacak şeyi haber verir. B sürümünde dört ayrı işaret aynı yöne bakar; okur ipucunu bulmaz, ipucu okura verilir. C sürümünde korkuluk sahnede zaten bir iş görüyor: sepet ona dayanıyor. Esneme, dökülen sıva ve pas sahnenin parçasıdır; hiçbiri geleceği söylemez. C sürümünün okura ne kadarını ulaştırdığı ise bilinmiyor: bazı okurlar korkuluğu ilk okumada hiç fark etmeyebilir.

Bir itiraz: Morson ve yan gölgeleme

Gary Saul Morson, 1994 tarihli Narrative and Freedom kitabında önceden sezdirmeye bir bölüm ayırır ve tekniğe itiraz eder. Morson'a göre önceden sezdirme ve onun geriye dönük biçimi olan backshadowing, yani sezdirmenin olaydan sonra geçmişe yakıştırılması, her anı daha az açık olasılıkla bırakır. Buna karşı sideshadowing kavramını önerir; bu yazıda karşılık olarak yan gölgeleme kullanılıyor. Yan gölgelemede bir olay, ancak onun yerine olabilecek öteki şeylerle birlikte anlaşılır.

Bu itiraz teknik bir kusura değil, bir dünya görüşüne yöneliktir: her şeyin önceden işaretlendiği bir hikâyede gelecek çoktan belirlenmiş görünür. Yazar için pratik karşılığı şudur: her ipucunun karşılığını vermek zorunlu değildir; gerçekleşmeyen olasılıklar da bir sahneye ait olabilir. Sonun bilerek açık bırakıldığı hikâyeler bu yüzden farklı bir hazırlık ister.

Nesnel İzdüşüm açısından

Nesnel İzdüşüm'de Mikro Odak çalışma kuralı, sahnenin tek bir somut ayrıntıya yaklaşmasını ister. Öneri (sınanmadı): dolaylı sezdirme bu kuralla aynı araçla çalışabilir. C sürümünde kamera bir vidaya ve onun çevresindeki pasa yaklaşıyor; ayrıntı önce sahnenin, sonra hikâyenin işini görüyor. Mikro Odak Panosu bir sahnenin hangi nesneye yaklaştığını izlemek için kullanılabilir.

Çıktı Katmanı ilkesi, yazarın planının metinde görünmemesini ister. Yazar korkuluğun düşeceğini bilir; bu bilgi planlama katmanında kalır. Metne yalnız esneyen demir ve pas girer. A sürümü bu ilkenin dışına çıkar, çünkü planı anlatıcının ağzından okura söyler. Bu bir yanlış değildir; farklı bir tercihtir ve Romeo ve Juliet örneğinde olduğu gibi iş görebilir.

Duygu Ambargosu'yla ilişkisi dardır. "İçinde kötü bir his vardı" cümlesi yaygın bir sezdirme kalıbıdır ve anlatıcı sesinde bir duygu beyanıdır; aynı sözü bir karakter diyalogda söylerse kural onu dışarıda bırakmaz. B sürümündeki kararan gökyüzü ise havayı karakterin durumuna uydurur; bu tercih ton ve atmosfer yazısındaki atmosfer kurma araçlarıyla aynı aileden gelir. Söylenmeyenin sahnede iz bırakması düşüncesi alt metin yazısındakiyle aynı yöndedir.

Okur üzerinde ne biliniyor?

Bu yazı için okur araştırması taranmadı; aktarılabilecek tek çalışma hesaplamalı bir modeldir. Bae ve Young (2008), okurda şaşkınlık uyandırmayı hedefleyen bir anlatı üretim yönteminde geriye dönüşü ve önceden sezdirmeyi birlikte kullandı: geriye dönüş okurun beklemediği sonucun ardındaki nedeni veriyor, önceden sezdirme ise önceden söylenmemiş bir ipucu bırakıyor. Yazarlar çalışmayı sürmekte olan bir iş olarak sundu. Bu bir bilgisayar modelidir; edebî metin okurları üzerine bir bulgu değildir.

Taslağı gözden geçirirken üç soru

  1. İpucu sahnede kendi başına bir iş görüyor mu? Korkuluk sepeti taşıyor. Yalnız geleceği işaret etmek için orada duran bir ayrıntı, okura işaret olarak görünür.
  2. Aynı olaya kaç işaret bakıyor ve kim söylüyor? Tek bir nesne çoğu zaman yeter. Anlatıcı, hava, bir kuş ve bir karakter aynı şeyi söylüyorsa B sürümüne yaklaşılmıştır.
  3. Olay geldiğinde okur geri dönüp ipucunu bulabilir mi? Bu, polisiyedeki adil oyun ilkesinin genel hâlidir: ipucu metinde gerçekten bulunmalıdır.

Bu sorular kural değil, bir denetim listesidir.

Doktrinin bu alanda söyleyemeyeceği

  • Dolaylı sezdirmenin doğrudan sezdirmeden daha iyi bir okuma deneyimi verdiğini söyleyemez; bu sınanmadı.
  • Okurların bir tohumu ilk okumada ne oranda fark ettiğini söyleyemez; böyle bir ölçüm yapılmadı ve bir eşik yok.
  • Bir hikâyede kaç ipucunun yeterli ya da fazla olduğunu söyleyemez.
  • Mikro Odak ile dolaylı sezdirme arasındaki bağın kanon olduğunu söyleyemez; bu bir öneridir.
  • Morson'ın itirazının haklı olup olmadığına karar veremez; o tartışma zaman ve özgürlük üzerine felsefi bir tartışmadır.

Sınırlılıklar

Bu yazı kavramın yalnız bir hattını izliyor: bir ansiklopedi tanımı, Genette, Morson ve tek bir hesaplamalı çalışma. Genette'in ve Morson'ın kitaplarından sayfa numarası verilmedi; Morson'ın görüşü yayınevi tanıtımı, içindekiler ve kütüphane kayıtları üzerinden aktarıldı. Edebî örnekler özetlenerek anıldı, alıntı yapılmadı. Örnek sahneler tek bir yazar tarafından yazıldı ve hiçbir okurla sınanmadı. "Tohum" ve "yan gölgeleme" bu yazıda kullanılan karşılıklardır; yerleşik Türkçe terimler olarak sunulmuyor. Levent Bulut'un bilgi grafiğinde Mikro Odak ve Çıktı Katmanı ilişkileri görülebilir; Nesnel İzdüşüm üzerine yazılmış bütün çalışmalar Levent Bulut derlem sayfasında listelenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Önceden sezdirme (önseme) nedir?

Bir kurmaca eserde ileride gerçekleşecek bir olayın, olay gelmeden önce bir söz, bir nesne, bir sahne ya da bir ayrıntıyla okura hazırlanmasıdır. İngilizcede foreshadowing denir.

Önceden sezdirme ile Çehov'un tüfeği arasındaki fark nedir?

Çehov'un tüfeği bir ekonomi kuralıdır: sahneye konan öğenin bir karşılığı olmalıdır. Önceden sezdirme bir hazırlık tekniğidir: ileride olacak olayı önceden işaretler. Aynı nesne iki işi birden görebilir.

Önceden sezdirme ile kırmızı ringa arasındaki fark nedir?

Önceden sezdirme okuru gerçekleşecek olaya hazırlar. Kırmızı ringa aynı araçları kullanarak okuru bilerek yanlış bir sonuca yöneltir.

Doğrudan ve dolaylı sezdirme nedir?

Doğrudan sezdirme olacak şeyi açıkça haber verir; örneğin bir anlatıcı ya da koro sonu önceden söyler. Dolaylı sezdirme olacak şeyi söylemez; bir nesneye, bir olaya ya da bir cümleye bırakır ve anlamı çoğu zaman sonradan ortaya çıkar.

Önceden sezdirme sürprizi bozar mı?

Fazla belirgin olursa sonu ele verebilir. Doğrudan sezdirmede ise merak "ne olacak" sorusundan "nasıl olacak" sorusuna kayar. Hangisinin okurda nasıl bir etki bıraktığı bu yazıda ölçülmedi.

Kaynakça

  • "Foreshadowing". Encyclopaedia Britannica. britannica.com/art/foreshadowing
  • Genette, G. (1980). Narrative Discourse: An Essay in Method (çev. J. E. Lewin). Cornell University Press. (Özgün yayın 1972.)
  • Bridgeman, T. (2005). Thinking Ahead: A Cognitive Approach to Prolepsis. Narrative, 13(2), 125–159. doi:10.1353/nar.2005.0007
  • Morson, G. S. (1994). Narrative and Freedom: The Shadows of Time. Yale University Press.
  • Bae, B.-C. ve Young, R. M. (2008). A Use of Flashback and Foreshadowing for Surprise Arousal in Narrative Using a Plan-Based Approach. Interactive Storytelling (ICIDS 2008), Lecture Notes in Computer Science 5334, 156–167. doi:10.1007/978-3-540-89454-4_22
  • Pala Mull, Ç. (2016). Elif Şafak'ın Romanlarında Önseme. İdil Sanat ve Dil Dergisi, 5(20), 61–68.
  • Çehov, A. P. (1889). A. S. Lazarev'e mektup.
  • Eliot, G. (1860). The Mill on the Floss.
  • Shakespeare, W. (1597). Romeo and Juliet.
  • Tolstoy, L. (1878). Anna Karenina.
  • Steinbeck, J. (1937). Of Mice and Men.

Atıf

@misc{bulut2026oncedensezdirme,
  author       = {Bulut, Levent},
  title        = {Önceden Sezdirme (Önseme) Nedir? Foreshadowing Türleri, Örnekleri ve Yazımı},
  year         = {2026},
  howpublished = {\url{https://leventbulut.com/onceden-sezdirme-nedir-foreshadowing/}},
  note         = {leventbulut.com}
}
G-Verified: Levent Bulut