Çeviri, kaynakta olmayan duygu adı ya da benzetme ekleyebilir mi?

Soru

Türkçe bir sahnede kimse “üzgün” ya da “korkmuş” değildir; yalnız soğumuş bir çay, susan bir buzdolabı motoru, katlı duran bir peçete vardır. Bu sahne İngilizceye çevrildiğinde, çevirmen ya da çeviri sistemi okura yardım etmek için duyguyu adlandırır mı? Bir benzetme ekler mi? Ya da fiziksel ayrıntının kendisini, örneğin Türkçedeki bir yansıma sözcüğün inceliğini, daha genel bir sözcükle değiştirir mi?

Bu soru Nesnel İzdüşüm açısından önemlidir, çünkü doktrinin iki anayasal kuralı, Duygu Ambargosu ve Benzetme Yasağı, metnin yüzeyinde bir şeyin olmamasını ister. Kaynak metin bu kurallara uysa bile çeviri bu koşulu bozabilir.

Çeviri kuramının söyledikleri

Antoine Berman, 1985'te yayımlanan “Çeviri ve Yabancının Sınavı” başlıklı denemesinde, edebi çeviride işleyen on iki deforme edici eğilim sayar. Bunlar arasında akılcılaştırma, açıklaştırma, genişletme, soylulaştırma ve niteliksel yoksullaştırma vardır. Berman'a göre bu eğilimler çoğu zaman bilinçsizce işler ve görece “iyi” görünen bir çeviride bile metni biçimlendirir. Denemenin İngilizce çevirisi Lawrence Venuti'nin derlediği The Translation Studies Reader'da yer alır.

Shoshana Blum-Kulka (1986), çevrilmiş metinlerin kaynak metinlere göre daha açık bir bağdaşıklık gösterdiğini öne süren açıklaştırma hipotezini ortaya koydu; çevirmenin kaynak metni yorumlaması, hedef metni kaynaktan daha fazla açıklayıcı hâle getirebilir. Hipotez sonraki araştırmalarda tartışıldı; açıklaştırmanın her çeviride ve her dil çiftinde aynı biçimde görülmediği, dil sistemleri arasındaki farklardan da etkilendiği gösterildi.

Lawrence Venuti ise The Translator's Invisibility (1995) kitabında, Anglo-Amerikan çeviri geleneğinde akıcılığı ve yerlileştirmeyi öne çıkaran stratejiler ile kaynak metnin yabancılığını koruyan yabancılaştırma stratejileri arasındaki gerilimi tartışır.

Hipotezler

H1 (ölçülebilir). Kaynakta duygu adı ve benzetme bulunmayan sahnelerin bir bölümünde, çeviri en az bir duygu adı ya da benzetme ekler. Bu, Berman'ın açıklaştırma eğiliminin ve Blum-Kulka'nın açıklaştırma hipotezinin Nesnel İzdüşüm'ün iki yasağına uygulanmış biçimidir.

H2 (bugün ölçülemiyor). Çeviri, fiziksel ayrıntının inceliğini zayıflatabilir: Türkçedeki ikilemeler ve yansıma sözcükler gibi duyusal ayrıntılar, İngilizcede daha genel karşılıklara dönüşebilir. Bu, Berman'ın niteliksel yoksullaştırma eğilimine karşılık gelir. Ancak bunu ölçmek için gereken özellikler, Nesnel İzdüşüm'ün dört tekniği gibi, insan ve makine etiketleyiciler arasında güvenilir biçimde etiketlenemiyor. H2 bu yüzden şimdilik yalnız bir soru olarak duruyor.

H3 (keşifsel). Makine çevirisi, insan çevirisine göre daha sık duygu adı ekler. Dil modellerinin duyguyu kurmak yerine adlandırmaya yöneldiği gözlemini Anlatım Kipi Kayması yazısında ele aldık; özetleme sırasında benzer bir kaymanın ajanlar arasında nasıl yayılabileceğini de Ajanlar ve Summarization Bias yazısında tartıştık.

Ölçülebilir olan ile olmayan arasındaki bu ayrım, doktrinin bu alana kattığı şeydir: yasaklar yüzeyde sayılabilir, teknikler sayılamaz. Okurun ayrıntılardan zihninde ne kurduğu sorusunu Durum Modelleri yazısında ele aldık.

Mevcut veri neden yetmiyor?

Nesnel İzdüşüm veri kümesi iki dillidir ve özgün Türkçe 300 ana sahnenin İngilizce karşılıklarını içerir. Ama bu karşılıklar birebir çeviri değildir: veri kümesinin kaynak makalesine göre her iki dil sürümü de kurallara ayrı ayrı uyacak biçimde bağımsız olarak yeniden kuruldu. Kurala uyacak biçimde yazılmış bir metinde kural ihlali aramak döngüsel olur. Bu yüzden mevcut İngilizce sahneler H1'i sınamak için kullanılamaz.

Diller arası karşılaştırmanın bir başka tuzağı da veri kümesinin kendisinde görülüyor. Dedektörün işaretlerine göre mikro odak Türkçe sahnelerin %79.0'ında, İngilizce sahnelerin %40.5'inde var. Yorum: Bu fark bir dil ya da kalite farkı değildir; kaynak makaleye göre Türkçe sahnelerde dedektörün bu özellik için kullandığı yapısal bir alan bulunuyor, İngilizce sahnelerde bulunmuyor. Bir dil farkı gibi görünen şey bir veri hattı farkı olabilir; çeviri sınamasında aynı dikkat gerekir.

Sınama planı

Aşağıdaki plan bir taslaktır; OSF'de kayıtlı değildir ve veri toplanmadı. Kayıt veri toplanmadan önce yapılmalı ve sonuç ne çıkarsa yayımlanmalıdır.

Kaynak metinler. Veri kümesinin özgün Türkçe sahnelerinden, iki bağımsız insanın duygu adı ve benzetme içermediğini doğruladığı sahneler.

Koşullar. Her sahne iki biçimde çevrilir: (A) profesyonel bir insan çevirmen, (B) talimatsız bir makine çevirisi. İsteğe bağlı üçüncü koşul (C), kaynakta duygu adı ve benzetme bulunmadığını bildiren bir talimatla yapılan makine çevirisidir. Çevirmen, çalışmanın amacını bilmez.

Birincil ölçüt. Çevirinin en az bir duygu adı ya da benzetme eklediği sahnelerin oranı. Kararı, çeviri koşulunu bilmeyen iki bağımsız iki dilli etiketleyici verir; dedektör yalnız yardımcı araç olarak kullanılır. Etiketleyiciler arası uyum ayrıca raporlanır.

Çözümleme. Her koşul için ekleme oranı güven aralığıyla raporlanır. Aynı sahneler iki koşulda çevrildiği için A ile B kesin McNemar testiyle karşılaştırılır.

Kesinlik. Tek bir koşulun ekleme oranını tahmin ederken sahne sayısının etkisi:

Güç. Önceki veri olmadığından aşağıdaki oranlar varsayımdır; tablo, yalnız B'nin ekleme yaptığı ve yalnız A'nın ekleme yaptığı sahnelerin oranlarına göre gücü gösteriyor:

Yorum: Fark büyükse (yaklaşık sekiz puanlık net fark) 200 sahne yeterli güç veriyor; fark küçükse (yaklaşık dört puan) 300 sahnede bile güç 0.80'in altında kalıyor. Hedef etki kayıtta açıkça yazılmalıdır.

Doktrinin bu alanda söyleyemeyeceği

Çevirinin duygu adı eklediğini söyleyemez; bu henüz ölçülmedi. Duygu adı eklemenin çeviriyi kötüleştirdiğini söyleyemez; bir çevirmen hedef dilin okuruna göre bilinçli bir tercih yapıyor olabilir ve Berman'ın eleştirisi de çeviri etiğine dair bir konumdur, ölçülmüş bir kalite yargısı değil. Fiziksel ayrıntının inceliğinin çeviride kaybolup kaybolmadığını bugün ölçemez. Bulgular çıksa bile bunların Türkçe ve İngilizce dışındaki dil çiftlerine geçerli olduğunu söyleyemez.

Sınırlılıklar

Bu yazı bir hipotez yazısıdır; hiçbir ölçüm içermez. Kaynak sahneler tek bir metodolojiyle, bu kurallara uyacak biçimde yazıldı; doğal olarak yazılmış edebi metinlerde sonuç farklı olabilir. Duygu adı ve benzetme, doktrinin özellikleri içinde en güvenilir etiketlenenlerdir, ama bu güvenilirlik büyük ölçüde Türkçe sahnelerde ve tek bir insan referansıyla ölçüldü; İngilizce çevirilerde aynı güvenilirliğin varsayılmaması, iki bağımsız etiketleyiciyle yeniden ölçülmesi gerekir. Kaynak metinlerin kullanımı için Prompt ve SFT Rehberi'ne, gösterme ilkesinin başka bir ortama taşınması için Senaryoda Eylem Satırı yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bu yazıda bir ölçüm sonucu var mı?

Hayır. Yazı bir hipotez ve bir sınama planı sunuyor. Çevirinin duygu adı ya da benzetme ekleyip eklemediği henüz ölçülmedi; ölçülene kadar bu bir hipotez olarak kalır.

Veri kümesindeki İngilizce sahneler neden bu soruyu yanıtlamaya yetmiyor?

Çünkü Türkçe sahnelerin İngilizce karşılıkları birebir çeviri değil; her iki dil sürümü de kurallara ayrı ayrı uyacak biçimde bağımsız olarak yeniden kuruldu. Kurala uyacak biçimde yazılmış metinlerde kural ihlali aramak döngüsel olur. Sınama için aynı Türkçe sahnelerin yeniden, bu amaçla çevrilmesi gerekir.

Neden yalnız duygu adı ve benzetme sayılıyor?

Çünkü bu iki özellik, Nesnel İzdüşüm'ün kuralları içinde en güvenilir biçimde etiketlenebilen ikisidir. Fiziksel ayrıntının inceliğinin kaybolması da çeviride önemli bir olasılıktır, ama bunu ölçecek güvenilir bir etiket bugün yok.

Makine çevirisi insan çevirisinden farklı mı davranır?

Bilinmiyor. Dil modellerinin duyguyu kurmak yerine adlandırmaya yöneldiği yönündeki gözlem, makine çevirisinde de benzer bir kayma olabileceğini düşündürüyor; ama bu yazıda keşifsel bir soru olarak duruyor, sınanmış bir bulgu olarak değil.

Kaynakça

• Berman, A. (1985). La traduction comme épreuve de l'étranger. İngilizce çevirisi: Translation and the trials of the foreign (çev. L. Venuti). L. Venuti (Ed.), The Translation Studies Reader içinde. Routledge.
• Blum-Kulka, S. (1986). Shifts of cohesion and coherence in translation. J. House ve S. Blum-Kulka (Ed.), Interlingual and Intercultural Communication içinde (s. 17–35). Gunter Narr.
• Bulut, L. (2026). Objective Projection Corpus: veri kümesi kaynak makalesi. doi:10.5281/zenodo.22841625
• Venuti, L. (1995). The Translator's Invisibility: A History of Translation. Routledge.

Levent Bulut'un çalışmalarının birbirine bağlantısı bilgi grafiğinde, Levent Bulut'un kayıtlı çalışmalarının tam listesi derlem sayfasındadır.

Atıf

@misc{bulut2026ceviri,
  author       = {Bulut, Levent},
  title        = {Çeviride Fiziksel İpucu Kaybolur mu? Bir Hipotez ve Sınama Planı},
  year         = {2026},
  howpublished = {\url{https://leventbulut.com/ceviride-fiziksel-ipucu-kaybolur-mu/}},
  note         = {leventbulut.com}
}