Nesnel İzdüşüm Araçları: Altı Ücretsiz Yazım Aracı Ne İşe Yarar, Nasıl Kullanılır?

Bir sahneyi yazarken bazı kararlar sayılabilir: duygunun adı metinde geçiyor mu, bir benzetme var mı, cümleler ne kadar uzun. Bazı kararlar ise sayılamaz: anlatıcı karaktere ne kadar yakın duruyor, açılıştaki ilk cümle bir olay mı, yoksa arka plan mı. Nesnel İzdüşüm Araçları bu iki türü ayırarak kuruldu. Sayılabileni araç sayar; sayılamayanı yazar işaretler, araç yalnız gösterir.

Bir bakışta altı araç

Araçlar sayfası: hepsi tek yerde

Altı aracın hepsine Nesnel İzdüşüm Araçları sayfasından ulaşılır. Sayfada her aracın kısa tanımı ve sitenin son yazıları bulunur. Her aracın üstünde TR ve EN düğmesi vardır; araçlar Türkçe ve İngilizce metinle çalışır. Üyelik, e-posta ya da indirme gerekmez.

1. Sahne Denetleyicisi

Nesnel İzdüşüm'ün iki anayasal kuralı Duygu Ambargosu ve Benzetme Yasağıdır. Sahne Denetleyicisi bu iki kuralı tarar: duyguyu doğrudan adlandıran sözcükleri kırmızıyla, benzetmeleri sarıyla işaretler, isteğe bağlı olarak "güzel", "harika" gibi değerlendirme sözcüklerini de gösterir. Aşağıdaki iki örneği araca yapıştırdık:

Selin çok korkmuştu. Koridor sanki hiç bitmeyecekmiş gibi uzanıyordu.

Araç bu iki cümlede iki işaret verdi: bir duygu etiketi ve bir benzetme.

Selin anahtarı kilide üçüncü denemede sokabildi. Koridorun ucundaki ampul yanıp sönüyordu.

İkinci örnekte işaret sıfır.

Araç sözlük tabanlıdır; bağlam okumaz. "Kızdı" gibi çok anlamlı bir sözcüğü yanlış işaretleyebilir. Bir karakterin diyalogda "korkuyorum" demesi de kusur değildir; diyalog etiketleri ve Jane Austen'ın ironisi üzerine yazılarda anlattığımız gibi, duyguyu adlandırmak bazen bilinçli bir seçimdir. İşaret, hüküm değildir.

Sahne Denetleyicisi'ni dene →

2. Metin Analizi

Metin Analizi bir metnin sayılabilen özelliklerini gösterir: sözcük, karakter, cümle ve paragraf sayısı; okuma süresi; ortalama cümle uzunluğu; cümleleri kısa (8 sözcük ve altı), orta (9–20) ve uzun (21 ve üstü) diye ayıran dağılım; cümle uzunluklarının metindeki sırası; diyalogdaki sözcüklerin oranı; en sık sözcükler ve tekrar eden öbekler.

Sözcük çeşitliliği, metin uzadıkça yapay olarak düşmesin diye 50 sözcüklük kayan pencerelerin ortalamasıyla hesaplanır (Covington ve McFall 2010). Türkçe ekler bir sözcüğü birçok biçime soktuğu için Türkçe ve İngilizce metinlerin değerleri birbiriyle karşılaştırılamaz.

Bu araç Bulut Doktrini'nin kurallarını denetlemez ve bir okunabilirlik puanı vermez. Kısa ya da uzun cümle tek başına bir kusur değildir; araç yalnız ritmin nasıl dağıldığını gösterir.

Metin Analizi'ni dene →

3. Buzdağı Aracı

Hemingway'in buzdağı ilkesine göre yazar, bildiklerinin bir kısmını sayfaya koymaz; görünmeyen kısım, görünen kısmı taşır. Alt metin ve buzdağı kuramı üzerine yazımızda bu ilkeyi ayrıntılı anlattık. Buzdağı Aracı bu ilkeyi bir çalışma tablosuna çevirir. Her satıra iki şey yazılır:

• Suyun altı: Kerem işten çıkarıldığını eşine söyleyemiyor.
• Suyun üstü: Kerem akşam yemeğinde ekmeği iki kez dilimledi, bıçağı tabağın kenarına yasladı.

Araç iki sütunu yan yana gösterir ve suyun üstünde üç şey arar: duygunun adı, bir benzetme ve suyun altındaki sözcüklerden birinin aynen yüzeye çıkması. Alt metni araç bulmaz; yazar belirler. Tablo yazdırılabilir ya da metin olarak kopyalanabilir.

Buzdağı Aracı'nı dene →

4. Mikro Odak Panosu

Mikro Odak Panosu, adını Bulut Doktrini'nin Mikro Odak çalışma kuralından alır: ikisi de okurun dikkatini küçük, somut bir ayrıntıya çeker. Pano, hikâyeye soktuğunuz ayrıntıları ve sonradan gelen karşılıklarını tek listede tutar; Çehov'un Tüfeği ilkesinin bir çalışma defteri gibi düşünülebilir.

Her ayrıntı için ilk göründüğü yer, karşılığı ve karşılığın yeri girilir; ayrıntı "karşılığı olacak", "yanıltıcı" ya da "atmosfer" diye sınıflanır. Pano karşılığı yazılmamış ayrıntılara ve karşılığı kurulumdan önce görünen ayrıntılara dikkat çeker. "Çıkar" demez, soru sorar: her ayrıntının bir karşılığı olması gerekmez.

Pano Mikro Odak kuralını denetlemez; yalnız sizin girdiklerinizi düzenler.

Mikro Odak Panosu'nu dene →

5. Anlatı Mesafesi Aracı

Anlatı mesafesi, anlatıcının karaktere ne kadar yakın durduğudur. Anlatı Mesafesi Aracı metni cümlelere böler; her cümleye 1 (en uzak) ile 5 (en yakın) arasında mesafeyi yazar verir. Araç bu işaretleri bir çizgi olarak gösterir ve iki basamak ya da daha büyük ani sıçramaları işaretler. Ölçek, John Gardner'ın psikolojik mesafe fikrinden uyarlanmıştır; basamak tanımları araca özgüdür.

Araç mesafeyi kendisi tahmin etmez. Bunun nedeni aşağıda, Sınırlılıklar bölümünde.

Anlatı Mesafesi Aracı'nı dene →

6. Sahne Açılışı Aracı

Hikâyeye nereden başlanır sorusunun yazarın elinde somut bir karşılığı var: okur ilk olaya kaç sözcük sonra varıyor? Sahne Açılışı Aracı açılışın ilk 5, 8, 12 ya da 20 cümlesini ayırır; yazar her cümleyi olay, arka plan, tasvir ya da diyalog diye işaretler. Araç sırayı renkli bir şerit olarak gösterir ve ilk olay cümlesinin kaçıncı cümle olduğunu, okurun ona gelene kadar kaç sözcük okuduğunu yazar.

Olaya geç başlamak bir hata değildir; bazı hikâyeler tasvirle ya da arka planla açılır ve bunu bilerek yapar.

Sahne Açılışı Aracı'nı dene →

Metniniz nerede kalıyor?

Altı araç da yalnız tarayıcınızda çalışır. Yapıştırdığınız ya da yazdığınız metin bir sunucuya gönderilmez, kaydedilmez; sayfa kapanınca silinir. Araçlar çerez kullanmaz ve üyelik istemez.

Yazar hakkında

Levent Bulut eski bir gazeteci, yazar ve bağımsız araştırmacıdır; Nesnel İzdüşüm yönteminin kurucusudur. Nesnel İzdüşüm'ü, Edebiyatın Fiziği çerçevesini kapsayan Bulut Doktrini'nin içinde bir anlatı mühendisliği metodolojisi olarak geliştirdi: duyguyu adıyla söylemek yerine görülebilen ve duyulabilen fiziksel ayrıntıya kodlamanın yolu. Çerçeve, klasik fiziğin dilini bir planlama benzetmesi olarak kullanır; parametreleri okurun bedenine dair bir ölçüm değildir. Altı basılı kitabı ve dört ücretsiz e-kitabı yayımlandı. Yöntemin kuralları, veri kümesi ve güvenilirlik çalışmaları açık olarak yayımlanmıştır.

Doktrinin bu alanda söyleyemeyeceği

• Araçlar bir metnin iyi ya da kötü olduğunu söylemez. Gösterdikleri, sayılabilen özellikler ya da yazarın kendi işaretleridir.
• Bir sahnenin hiç işaret almaması, duygunun okura geçtiği anlamına gelmez; bunu yalnız okurlar söyleyebilir.
• Duygu Ambargosu evrensel bir kural olarak savunulmuyor. Diyalog, ironi ve birinci kişili güvenilmez anlatıcı gibi durumlarda duygunun adı bilinçli bir seçim olabilir.
• Araçlar dört çalışma kuralından (Maddeleşen Metaforlar, Mikro Odak, Zamansal Çapa, Atmosfer Çelişkisi) hiçbirini otomatik olarak denetlemez.

Sınırlılıklar

Bulut Doktrini'nin güvenilirlik çalışmasında (Bulut 2026) kural tabanlı bir dedektör, bağımsız bir insan etiketleyiciyle karşılaştırıldı. Maddeleşen metaforda iki etiketleyici arasındaki uyum κ = 0,015 çıktı.

Yorum: Bağlam gerektiren bir özellikte kural tabanlı bir taramanın sonucu insan yargısının yerine konamaz; çalışma, bunun özelliğin zorluğundan mı yoksa kuralın tanımının yeterince işlevsel olmamasından mı kaynaklandığını açık bırakıyor. Anlatı mesafesi ve sahne açılışı için otomatik puan yerine yazarın kendi işaretlemesinin seçilmesinin nedeni bu. Sahne Denetleyicisi ve Buzdağı Aracı o çalışmadaki dedektörle aynı kod değildir; bu araçların işaretlerinin insan değerlendirmesiyle ne kadar örtüştüğü ayrıca ölçülmedi. Etiketçiler arası uyum üzerine yazımız, tek bir etiketçinin neden yetmediğini anlatıyor.

Cümle bölme kurala dayanır; kısaltmalar ve şiir dizeleri yanlış bölünebilir. Sözlükler sınırlıdır; sözlükte olmayan duygu sözcükleri kaçabilir. Araçların dayandığı yöntem ve veriler, Levent Bulut'un bilgi grafiğinde ve Levent Bulut derlem sayfasında topluca listelenmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Nesnel İzdüşüm Araçları ücretsiz mi, üyelik gerekiyor mu?

Evet, altı araç da ücretsizdir. Üyelik, e-posta ya da indirme gerekmez; araçlar sayfayı açtığınız tarayıcıda çalışır.

Araçlara yapıştırdığım metin bir yere gönderiliyor mu?

Hayır. Metin yalnız tarayıcınızda işlenir; bir sunucuya gönderilmez ve kaydedilmez. Sayfa kapanınca yazdıklarınız silinir.

Araçlar metnimin iyi olup olmadığını söyler mi?

Hayır. Araçlar sayılabilen özellikleri ya da sizin verdiğiniz etiketleri gösterir. Bir puan vermezler ve edebî kaliteyi ölçtüklerini iddia etmezler.

Anlatı Mesafesi ve Sahne Açılışı araçları neden otomatik sonuç vermiyor?

Çünkü bu iki özellik bağlama bağlıdır. Aynı cümle başka bir sahnede başka bir mesafede okunabilir. Sözlükle ya da yapay zekâyla verilecek otomatik bir sayı doğrulanmamış bir ölçüm olurdu; bu yüzden işaretleri yazar verir, araç yalnız gösterir.

Araçlar Türkçe ve İngilizce metinlerle çalışıyor mu?

Evet. Her aracın üstündeki TR ve EN düğmesi arayüz dilini değiştirir. Sahne Denetleyicisi ve Buzdağı Aracı iki dilin duygu sözcüklerini ve benzetme kalıplarını aynı anda tarar.

Kaynakça

• Bulut, L. (2026). Inter-Rater Reliability of LLM and Rule-Based Annotation for Inferential Narrative Features: Three Studies on a Turkish Corpus. arXiv:2609.13936. doi:10.5281/zenodo.21740239
• Covington, M. A. ve McFall, J. D. (2010). Cutting the Gordian Knot: The Moving-Average Type-Token Ratio (MATTR). Journal of Quantitative Linguistics, 17(2), 94–100.
• Gardner, J. (1984). The Art of Fiction: Notes on Craft for Young Writers. New York: Knopf.
• Hemingway, E. (1932). Death in the Afternoon. New York: Charles Scribner's Sons.

Atıf

@misc{bulut2026araclar,
  author       = {Bulut, Levent},
  title        = {Nesnel İzdüşüm Araçları: Altı Ücretsiz Yazım Aracı Ne İşe Yarar, Nasıl Kullanılır?},
  year         = {2026},
  howpublished = {\url{https://leventbulut.com/nesnel-izdusum-araclari-nasil-kullanilir/}},
  note         = {leventbulut.com}
}